OV - Chipkaart

De OV-chipkaart is een gezamenlijk initiatief van vijf grote openbaarvervoerbedrijven: Connexxion, GVB, HTM, NS en RET. Deze bedrijven hebben samen de joint venture 'Trans Link Systems' (TLS) opgericht om gezamenlijk de introductie van de OV-chipkaart vorm te geven. TLS treedt tevens op als clearinghouse.

Reizigers die de OV-chipkaart in de Rotterdamse metro gebruiken kregen tot eind april 2007 30% korting op het gereisde bedrag.Aanleiding

Als belangrijk voordeel van de OV-chipkaart wordt genoemd dat hij direct inzicht geeft in het reisgedrag van passagiers, en daarmee een nauwkeuriger verdeling van de reizigersinkomsten over de verschillende vervoerders mogelijk maakt. Daardoor zijn de WROOV-onderzoeken niet meer nodig. Voor de invoering van de OV-chipkaart heeft het Ministerie van Verkeer en Waterstaat tot april 2008 130 miljoen euro uitgetrokken. Dit overigens los van 500 miljoen euro die in 2001 aan de NS beschikbaar is gesteld voor toegangspoortjes.

Voor de reiziger kan de geautomatiseerde betaling als een voordeel gezien worden. Makkelijk, snel en veilig zijn de marketing-termen van de chipkaart. Deze marketing-termen zijn inmiddels grotendeels onderuit gehaald door de problemen van het systeem.

Het systeem is in navolging van de Octopus card die in 1997 in Hongkong is ingevoerd.

Functioneren

De OV-chipkaart werkt contactloos, en gebruikt de MIFARE ultralight (voor de wegwerpkaart) en MIFARE classic (voor de anonieme en persoonsgebonden kaart). De reiziger houdt de kaart binnen 10 cm van de automaat. Dit kan met portemonnee en al, mits er niet ook nog een andere OV-chipkaart in zit. Dit moet bij het instappen of betreden van het perron (inchecken), en nogmaals bij het uitstappen of verlaten van het perron (uitchecken). De reisafstand wordt bij het uitchecken automatisch berekend en de ritprijs wordt van het saldo op de kaart afgeschreven. Ook bestaat de mogelijkheid om het saldo automatisch via de bankrekening aan te laten vullen.

Met de OV-chipkaart wordt het mogelijk om de ritprijs te baseren op de afgelegde afstand in kilometers. Het oude systeem van zones vervalt dan. Het is echter ook mogelijk dat de vervoerder het tarief baseert op de bestaande zone-indeling. Bij het inchecken wordt bovendien een borg (afhankelijk van de vervoerder 2,50 tot 7,50 euro) van de OV-chipkaart afgeschreven, die na het uitchecken teruggestort wordt.

Bij metrostations en grotere treinstations kan een "OV-chipkaartgebied" afgesloten worden met toegangspoortjes of -hekjes (tourniquets e.d.) die alleen geopend kunnen worden met de chipkaart. Dit omvat de perrons met de stationstraverse etc., of bestaat eventueel uit aparte delen per perron.

Door middel van een gratis "passagerecht" kan men maximaal 35 minuten per keer een station bezoeken om bijvoorbeeld iemand uit te zwaaien of op te halen, te winkelen, de horeca te bezoeken, of om naar de andere zijde van het station te lopen. Op de stations van het sneltramtraject in Rotterdam (waar over het algemeen geen poortjes maar zuilen staan) werkt dit systeem nu ook. Eenmaal ingecheckt op het station, kan men echter niet meer direct op hetzelfde station uitchecken. Hiervoor moet het apparaat naar een volgende minuut verspringen dan erop is ingecheckt. Dus bij inchecken om 10:53:55 kan om 10:54:00 (= 5 seconden later) al worden uitgecheckt.

Proeven met de OV-chipkaart

Al in 1992 kregen de NS subsidie van Economische Zaken om elektronische kaartjes en poortjes te testen in Maarssen, Tiel en Utrecht. Dit werd gezien als een succes, in 1993 werd bekend gemaakt dat aan een de invoering van een chipkaart zou gaan worden gewerkt.

Sinds 2004 wordt in Nederland een aantal proeven gehouden met de OV-chipkaart. Eind 2005 is de kaart geïntroduceerd in de regio Rotterdam; medio 2006 is ook het GVB in Amsterdam begonnen met de uitgifte van kaarten.

Hieronder de volledige lijst met experimenten:

• Bus (Connexxion): Voorne-Putten/Hoeksche Waard inclusief Ridderkerk en Barendrecht vanaf april 2005 (Test voltooid op 15 juni 2007.)
• Rotterdamse metro: vanaf april 2005 (Test voltooid op 15 juni 2007.)
• Rotterdamse tram: tests op diverse tramlijnen (Test voltooid op 16 juli 2007.)
• Rotterdamse Bus: tests op diverse buslijnen (Test voltooid op 16 juli 2007.)
• Trein (NS): Rotterdam - Hoek van Holland vanaf april 2005 (Test voltooid op 15 juni 2007.)
• Amsterdamse metro
• Amsterdamse tram/bus (GVB): 2 tramlijnen en 2 buslijnen.
• BBA-veluwe (bus): o.a. Apeldoorn - Zwolle
• Trein / bus (Arriva): Noordwest Friesland
• Interliner (BBA): Utrecht - Breda
• OV te water: Fast Ferry (Veolia Transport): Vlissingen - Breskens sinds 13 december

Eerder werd tussen 8 januari 2001 en 1 januari 2003 bij de stadsbus in Groningen al geëxperimenteerd met de 'Tripperpas'.

Invoering

In 1993 is -na succesvolle proeven in Maarssen, Tiel en Utecht, uitgesproken dat de NS in 1998 op de ov-chipkaart zou overgaan. In 1996 werden de stad- en streekvervoerbedrijven bij het project betrokken. Het project werd keer op keer uitgesteld. In 2001 beloofde minister Tineke Netelenbos dat de kaart er in 2004 zou zijn. In 2004 beloofde verkeersminister Karla Peijs invoering door de NS in 2005 en in het stad- en streekvervoer in 2007.

Minister Peijs besloot op 13 juni 2006 dat de OV-chipkaart per 1 januari 2009 landelijk moest zijn ingevoerd; vanaf die datum zou de strippenkaart ook niet meer geldig mogen zijn. Vanaf 2008 moet het stapsgewijs mogelijk worden om met de kaart te betalen.

Sinds 25 juni 2007 is het mogelijk om met de OV-chipkaart niet alleen in de metro maar ook in de Rotterdamse tram en het Rotterdamse busnet te reizen. Dit is een jaar later ingegaan dan oorspronkelijk was gepland.

Rotterdam is begin 2008 het verst als het gaat om de invoering van de OV-chipkaart. Echter, wanneer de strippenkaart en papieren abonnementen afgeschaft worden in de stad, is nog niet bekend.

In reactie op het verschijnen van de contra-expertise, uitgevoerd door de Royal Holloway University of London stelt staatssecretaris Huizinga op 14 april 2008 dat zij "[zich] in alle ernst af [vraagt] of de datum van 1 januari 2009 [...] nog haalbaar is" Deze vraag heeft zij voorgelegd aan de betrokken partijen. De staatssecretaris wil voor de zomer een (definitieve) planning van invoeren hebben.

Typen chipkaart

Iedere vervoerder geeft zijn eigen chipkaart uit, maar in principe zijn alle chipkaarten bij alle vervoerders te gebruiken. Voorlopig weigert NS echter abonnementen op te laden op kaarten uitgegeven door andere vervoerders. Dit omdat nog niet alle conducteurs apparatuur tot hun beschikking hebben om de kaart uit te lezen om te controleren welk product geladen is. Alle kaarten zijn herkenbaar als OV-chipkaart door het roze logo. Grofweg komen er drie soorten OV-chipkaarten:

• persoonlijke chipkaarten, die verbonden zijn aan de identiteit van de houder en niet uitwisselbaar zijn. Deze kaart kan opgeladen worden met een bedrag (reissaldo) en alle reisproducten, waaronder abonnementen. Ook geeft de kaart de mogelijkheid via automatische incasso te laten opwaarderen wanneer het saldo te laag is.
• anonieme chipkaarten, kaarten die niet persoonlijk gebonden zijn en door meerdere mensen gebruikt kunnen worden, maar niet tegelijk. Deze chipkaart kan net als de persoonsgebonden kaarten worden opgeladen met een reissaldo en reisproducten als een enkele reis of dagkaart, maar kan geen traditioneel abonnement bevatten. Ook zijn kortingen niet van toepassing wanneer men gebruik maakt van de anonieme chipkaart, waardoor men betaalt voor privacy.
• wegwerpkaarten, kartonnen kaarten voor eenmalig gebruik die niet opgeladen kunnen worden. Een wegwerpkaart bevat een vast aantal dagen of ritten.

Privacy

De OV-chipkaart slaat alle reisbewegingen gekoppeld aan een unieke identificatiecode op de chipkaart op in een centrale database. Dat betekent dat iedereen die toegang tot deze database heeft, een compleet overzicht heeft van alle reisbewegingen die een individu per metro, bus, tram of trein heeft gemaakt. Het is voor een reiziger zelfs mogelijk om alle reisgegevens via internet te bekijken. Hierdoor zullen er zeer strenge eisen aan de beveiliging van de centrale database gesteld moeten worden. Over de technische specificaties van de gebruikte beveiliging was eind 2004 echter nog niets bekend. Dat betekent dat de privacy van de gebruikers van de OV-Chipkaart toen nog niet gegarandeerd beschermd werd.

Daarnaast zijn er plannen om de anonieme versie van de Chipkaart duurder te maken dan de gepersonaliseerde versie, waardoor er dus feitelijk betaald zal moeten worden voor het recht op privacy. Ondanks de vele voordelen die de OV-Chipkaart voor de vervoersbedrijven gaat opleveren, is het de vraag in hoe verre deze ten koste gaan van de privacy van de reiziger.

Op 20 februari 2006 maakte de voorzitter van het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) Jacob Kohnstamm bekend dat de NS niet zomaar mag vastleggen waar hun klanten naartoe reizen. De NS zegt met de invoering van de OV-chipkaart de reisgegevens te willen registreren om reizigers op maat gesneden aanbiedingen te kunnen doen. Klanten die bezwaar maken, kunnen zich uit dit register laten schrappen. Volgens Kohnstamm kan dit niet door de beugel. "De NS moet aantonen wat de noodzaak is deze op personen herleidbare reisgegevens te bewaren. Alleen commerciële redenen zijn niet genoeg."

In maart 2008 wordt duidelijk dat het CBP sancties gaat opleggen aan openbaar vervoerbedrijven die over de schreef gaan met het bewaren van reisgegevens van reizigers. Mede door deze uitspraak zijn de bedrijven begonnen met het vernietigen van gegevens die niet meer bewaard mogen blijven. De NS lijken echter nog roet in het eten te gooien door geen openbare mening te geven over de eisen van het CBP.

Veiligheid

Naast de privacy-issues zijn er tevens diverse beveiligingsproblemen aan het licht gekomen. Men valt met name over het feit dat het gehele systeem gesloten is en dat er gebruik wordt gemaakt van "zelfgemaakte speelgoed-cryptografie", in plaats van peer-reviewed, gecertificeerde en bewezen algoritmen. Het gevolg hiervan is dat er niet alleen gratis gereisd kan worden, maar ook op kosten van andere personen.

Nieuws

2007

• Studenten van de UvA zijn er in geslaagd wegwerpkaartjes te hacken, zo komt begin juli 2007 in het nieuws. Zij vonden een methode om de wegwerpkaartjes te resetten, waardoor deze onbeperkt hergebruikt kunnen worden. Trans Link Systems heeft de fout in haar software die dit mogelijk maakte inmiddels hersteld.
• Op 11 juli 2007 heeft Staatssecretaris Tineke Huizinga van Verkeer besloten de informatiecampagne van de OV-chipkaart aan te passen, omdat de indruk werd gewekt dat het nu al overal mogelijk is om te betalen met de OV-chipkaart.
• NS besloot in juli 2007 om het reizen op saldo niet grootscheeps te gaan promoten, omdat volgens de organisatie was gebleken dat de invoering hiervan in de trein te ingewikkeld is. NS heeft in plaats hiervan besloten om de enkeltjes en retourtjes in stand te houden. De kilometerprijs, waarmee de kosten van de afstand van een reis berekend wordt, zal verlaagd worden. Twee enkele reizen (die, net als bij een retour, bij een automaat op de OV-chipkaart geladen dient te worden) worden daarmee net zo duur als een retour (nu zijn twee enkeltjes nog duurder dan een retour).
• 06 september 2007: Het afschaffen van de strippenkaart in Rotterdamse metro per 1 oktober 2007 is opnieuw uitgesteld. Een nieuwe datum is nog niet bekend, maar eind oktober wordt opnieuw bekeken wanneer de OV-chipkaart nog het enige geldige vervoerbewijs zal zijn.
• Op 29 december 2007 claimen de Duitse hackers Karsten Nohl en Henryk Plötz dat ze de werking van MIFARE Classic kaarten, waaronder de abonnements-versie van de OV-chipkaart, deels hebben blootgelegd. Ze geven aan de sleutels van de kaart nog niet te hebben gevonden. Zij toonden diverse zwaktes aan in het encryptiealgoritme van de kaart. Met ca. 100 euro aan apparatuur zou de datacommunicatie van een kaart binnen een week gekraakt kunnen worden.

2008

• Op 8 januari 2008 eist reizigersvereniging ROVER dat het gebruik van de kaart wordt uitgesteld totdat duidelijkheid is verkregen omtrent de veiligheid. Dit naar aanleiding van berichten dat de kaart eenvoudig gehackt kan worden (zie ook vorige nieuwsitem). In EénVandaag bagatelliseert een woordvoerder van Interpay de problemen, maar ook wordt gemeld dat TNO een onderzoek gaat uitvoeren.
• Op 14 januari 2008 wordt gemeld dat Roel Verdult, student aan de Radboud Universiteit Nijmegen, de wegwerp-versie van de OV chipkaart, die geen encryptie bevat, kan nabootsen met een simpel apparaatje. Deze wegwerp-versie bevat de ultralight chip. Trans Link Systems geeft aan altijd de mogelijkheid van deze fraude te hebben onderkend, maar het als een aanvaardbaar risico te beschouwen.
• Op 17 januari 2008 houdt de Tweede Kamer een spoeddebat naar aanleiding van de gebleken kopieerbaarheid van de wegwerpkaart. Staatssecretaris Huizinga wijst erop dat de Kamer zelf enkele jaren geleden uitbesteding aan private organisaties wenste en zegde toe (alleen) een regierol op zich te nemen - bestaande uit het monitoren, analyseren en het laten oplossen van risico´s. Hiermee voorkomt ze dat er een motie van wantrouwen tegen haar wordt ingediend.
• Op 10 maart 2008 weerspreekt de Duitse hacker Karsten Nohl de conclusie van een TNO-rapport dat een snelle hack van de OV-chipkaart dure apparatuur zou vergen. Hij heeft een document gepubliceerd waarin hij een aanval beschrijft die de geheime sleutels van de Mifare Classic 4k-chip binnen minuten ontfutselt en die met een gewone desktop-pc uit te voeren is.
• Op 14 april 2008 presenteert staatssecretaris Huizinga de contra-expertise van de Royal Holloway University of London (RHUL). De RHUL concludeert onder meer dat "TNO teveel is uitgegaan van de huidige stand van de techniek om toekomstige aanvallen goed in te schatten" (een conclusie die TNO zelf ook al trok in een in maart 2008 gepubliceerd onderzoek). Daarnaast zou TNO zijn "uitgegaan van de huidige omvang van het systeem (pilots Rotterdam/Amsterdam/NS), en heeft daarmee geen rekening gehouden met de toekomstige financiële waarde in het systeem bij nationale uitrol." In reactie hierop zegt Huizinga te twijfelen aan invoering op 1 januari 2009.
• Op 6 mei werd duidelijk dat een kamermeerderheid wil doorgaan met de OV-chipkaart, dit mede nadat een kamerdelegatie Londen heeft bezocht. Waar een kaart met dezelfde chip, de Oystercard, al jaren wordt gebruikt.